Anio艂y

Wierzenia ludowe

Przedmiotem rozwa偶a艅 stan膮 si臋 w niniejszej rozprawie istoty b臋d膮ce po艣rednikami mi臋dzy lud藕mi a b贸stwem, czyli 馃懠 anio艂y. Warto podkre艣li膰, 偶e wyst臋puj膮 one nie tylko w wierzeniach chrze艣cija艅skich, ale tak偶e w innych religiach (mazdaizmie, judaizmie i islamie).

Og贸lnos艂owia艅skie i polskie wierzenia

Wa偶n膮 kwesti膮 dla prowadzonych rozwa偶a艅 s膮 og贸lnos艂owia艅skie, a w szczeg贸lno艣ci polskie wierzenia zwi膮zane z angelologi膮 i demonologi膮 ludow膮. Ciekawy podzia艂 wyobra偶e艅 postaci p贸艂demonicznych i demonicznych przyjmuje w Polskiej demonologii ludowej Leonard Pe艂ka. Dzieli on wspomniane byty na atmosferyczne, opieku艅cze, przyrodnicze i szkodliwe.

Przyjrzyjmy si臋 bytom atmosferycznym, do kt贸rych nale偶y zaliczy膰 przede wszystkim istoty b臋d膮ce personifikacj膮 zjawisk takich, jak wichry i burze. W Bu艂garii wierzono w lataj膮cego 偶mija, kt贸ry czai si臋 w burzowych chmurach i porywa m艂ode kobiety. Ta posta膰 znana jest r贸wnie偶 mi臋dzy innymi na Bia艂orusi, Wielkorusi i 艁u偶ycach G贸rnych. Nale偶y wspomnie膰 r贸wnie偶 o istotach zwanych w Polsce i Czechach p艂anetnikami. Wed艂ug wierze艅 s膮 to ludzie, kt贸rzy w czasie burzy unosz膮 si臋 w powietrze, by przep臋dzi膰 lub przenie艣膰 chmury w inne miejsca. Czarne chmury nios膮ce grady, ulewy i burze s膮 negatywnie postrzegane przez s艂owia艅skich ch艂op贸w. R贸wnocze艣nie bia艂e jasne ob艂oki kojarzone bywaj膮 w niekt贸rych stronach z miejscem przebywania anio艂贸w i Boga. Wierzono tak偶e, 偶e anio艂y przybieraj膮 r贸偶ne postaci na sklepieniu niebieskim, mi臋dzy innymi gwiazd. Cz臋sto stamt膮d str膮caj膮 diab艂y, kt贸re spadaj膮 wed艂ug ludowych wierze艅 na ziemi臋. W艣r贸d niekt贸rych wierze艅 istnieje tak偶e przekonanie, 偶e do funkcji anio艂贸w nale偶y utrzymywanie w ruchu cia艂 niebieskich oraz wyliczanie i czuwanie nad orbitami planet.

Na uwag臋 zas艂uguje tak偶e demon zwi膮zany z wiatrem zwany w Polsce i Czechach latawcem. Wygl膮d jego jest r贸偶nie postrzegany w zale偶no艣ci od rejonu S艂owia艅szczyzny. Najcz臋艣ciej przybiera posta膰 pi臋knych m艂odych kobiet, rzadziej ptaka, ale na przyk艂ad w wierzeniach serbochorwackich odpowiednik latawca nazywany oblakini膮 艂膮czy elementy obu wy偶ej wspomnianych istot, tworz膮c posta膰 przypominaj膮c膮 anio艂a.

Do drugiej z interesuj膮cych nas kategorii mo偶na zaliczy膰 wielkoruskie i bia艂oruskie ro偶anice, w Polsce zwane rodzanicami. Zgodnie z ludowymi wierzeniami opiekuj膮 si臋 one kobietami ci臋偶arnymi, a偶 do momentu urodzenia dziecka. Do ich zada艅 nale偶a艂o r贸wnie偶 wyznaczanie los贸w nowo narodzonych. W p贸藕niejszym okresie ich funkcje cz臋sto przypisywano anio艂om. Niekt贸re teksty m贸wi膮, i偶 krzyki rodz膮cej kobiety mia艂y moc przyzywania tych niebia艅skich istot. Siadaj膮 w贸wczas na oknach izby i wznosz膮 modlitwy do Boga o szybki por贸d, a nast臋pnie przez trzy doby czuwaj膮 nad noworodkiem.

Domostwa s艂owia艅skich ch艂op贸w wype艂nione s膮 r贸偶nymi demonami pe艂ni膮cymi przewa偶nie funkcj臋 opieku艅cz膮. Szczeg贸lnie dba si臋 tu o 偶yczliw膮 dol臋 i sporysza, gdy偶 gwarantuj膮 one szcz臋艣cie ca艂ej rodzinie. Na uwag臋 zas艂uguje r贸wnie偶 fakt sk艂adania tym demonom ofiarnego jad艂a i napoj贸w w r贸偶nych miejscach izby, a nawet w oborze. Warto zaznaczy膰, 偶e wiara w duchy 鈥瀉nio艂opodobne鈥 sprawuj膮ce funkcj臋 opieku艅cz膮 ma charakter uniwersalny, poniewa偶 dotyczy wierze艅 wielu lud贸w. Na przyk艂ad kandydat na eskimoskiego szamana powinien: marzn膮膰, po艣ci膰 i prosi膰 najwy偶sz膮 istot臋, by ta powo艂a艂a go na to stanowisko. W ko艅cu wed艂ug wierze艅 postrzega on w widzeniu wewn臋trznym bia艂膮, pi臋kn膮 kobiet臋, kt贸ra staje si臋 jego duchem opieku艅czym. Od wspomnianej istoty mi臋dzy innymi zale偶y p贸藕niejsza moc szamana.

Protestantyzm

Wyznawcy protestantyzmu uznaj膮 istnienie anio艂贸w, ale odnosz膮 si臋 z dystansem do ich kultu, traktuj膮c po艣wi臋cone omawianym duchowym bytom 艣wi臋ta jako uroczysto艣ci ku czci Boga. Angelologia (tj. usystematyzowana wiedza o anio艂ach) judaistyczna pocz膮tkowo opiera si臋 na przekazie ze Starego Testamentu, p贸藕niej wiedza ta dope艂niona zostaje informacjami z literatury apokryficznej. Zwi臋ksza si臋 liczba anio艂贸w posiadaj膮cych w艂asne imiona: pojawiaj膮 si臋 mi臋dzy innymi: Rafa艂, Uriel, Reuel, Jeremiel i Fanuel. Rozszerzeniu ulegaj膮 r贸wnie偶 ich kompetencje; opr贸cz po艣rednictwa mi臋dzy cz艂owiekiem a Bogiem zyskuj膮 prawo wymierzenia kary anio艂om, kt贸re uleg艂y pokusie pi臋kna kobiecego cia艂a. Wyobra偶ano sobie, i偶 angelus (z 艂ac. anio艂) jest podobny do cz艂owieka, posiada zdolno艣膰 pos艂ugiwania si臋 rozumem, rozmawia w j臋zyku hebrajskim. Mo偶e r贸wnie偶 przyjmowa膰 pokarmy, ale jedynie dla okazania szacunku swoim gospodarzom. W islamie postrzega si臋 anio艂y jako duchowe si艂y, kt贸re ludziom podsuwaj膮 pozytywne my艣li, a zwierz臋tom zbawcze przeczucia. (Analogicznie si艂y dzia艂aj膮ce w kierunku przeciwnym nazywane s膮 diab艂ami.) Wed艂ug islamu anio艂y nie maj膮 w艂asnej woli, s膮 narz臋dziem w r臋kach Boga, co czyni je nieomylnymi. Religia ta wyr贸偶nia liczne zast臋py anio艂贸w dobrych i upad艂ych, lecz liczba wszystkich tych istot znana jest tylko Bogu

Katolicyzm

W kontek艣cie poruszanych tu zagadnie艅 na szczeg贸ln膮 uwag臋 zas艂uguje fakt podj臋cia w drugiej po艂owie XVIII wieku przez duchowie艅stwo katolickie dzia艂a艅, w wyniku kt贸rych mia艂 si臋 upowszechni膰 kult istot anielskich, a szczeg贸lnie tych spo艣r贸d nich, kt贸re s膮 nazwane str贸偶ami. Mia艂o to doprowadzi膰 do zast膮pienia lub wyga艣ni臋cia tradycji wierze艅 w duchy domowe. Nauka Ko艣cio艂a g艂osi w贸wczas, i偶 ka偶dy cz艂owiek ma w艂asnego przydzielonego mu przez Boga anio艂a str贸偶a. Priorytetowym zadaniem istoty pe艂ni膮cej t臋 funkcj臋 jest walka o zbawienie duszy cz艂owieka.
Wierzono w贸wczas, 偶e anio艂y przypominaj膮 skrzydlatych m艂odzie艅c贸w ubranych w kolorze bia艂ym lub b艂臋kitnym, kt贸rzy zlatuj膮 czasem na ziemi臋, by w nagrod臋 przestrzec ludzi 偶yj膮cych bez grzechu o gro偶膮cych im niebezpiecze艅stwach.

Wierzenia a Ko艣ci贸艂

W tym 艣wietle anio艂a nale偶a艂oby klasyfikowa膰 jako opieku艅czego demona przeszczepionego z kr臋gu wierze艅 chrze艣cija艅skich i osadzonego na gruncie kultury ludowej. Przegl膮daj膮c ludow膮 tw贸rczo艣膰 dotycz膮c膮 anio艂贸w mo偶na doj艣膰 do wniosku, 偶e wspomniane istoty raczej s膮 pos艂a艅cami ludzi do Boga, a nie odwrotnie. Wed艂ug niekt贸rych poda艅 ukrai艅skich omawiane niebia艅skie byty Stw贸rca Wszechrzeczy ukszta艂towa艂 z piany, inne zapiski dowodz膮, 偶e przed stworzeniem 艣wiata w pianie znajdowa艂 si臋 Szatan. Buntuj膮c si臋 przeciw Bogu, wypluwa艂 on z siebie dobre duchy, kt贸re stawa艂y si臋 anio艂ami. Ten rodz膮cy si臋 w wyobra藕ni spektakl przywo艂uje skojarzenie z wielkimi narodzinami b贸stw poga艅skich.
Anio艂owie ukazani s膮 w Pi艣mie 艢wi臋tym jako pot臋偶ne istoty duchowe, g艂贸wnie o m臋skich cechach, takich jak: w艂adczo艣膰 i waleczno艣膰. Jednak widoczna jest 鈥瀒ch przynale偶no艣膰 do Bo偶ego planu historii鈥. Dopiero w XV wieku pojawiaj膮 si臋 w wyobra偶eniach anio艂y o kobiecych fryzurach i rysach, ale nale偶a艂o my艣le膰 o tych 鈥瀊ytach duchowych鈥 jak o istotach pozbawionych zar贸wno p艂ci, jak i wieku.
Najstarsze wizerunki anio艂贸w pojawiaj膮 si臋 w pierwszych wiekach chrze艣cija艅stwa i r贸偶ni膮 si臋 od wcze艣niej wspomnianych ze wzgl臋du na ch臋膰 odci臋cia si臋 od twor贸w poga艅skich wyobra偶e艅 (z czasem jednak przejm膮, ale tylko niekt贸re elementy wizerunku istot ukazanych w sztuce staro偶ytnej). W przedstawieniu Zwiastowania (II-III wiek) 鈥 scenie uwiecznionej w katakumbach w Pryscylli anio艂 nie posiada skrzyde艂. Podobnie zapewne prezentowa艂y si臋 inne wyobra偶enia omawianych niebia艅skich byt贸w. Wynika艂o to mi臋dzy innymi z wy偶ej wspomnianych wzgl臋d贸w, jak r贸wnie偶 z pr贸b wiernego przedstawienia anio艂贸w inspirowanego Bibli膮, gdzie mowa jest o podobie艅stwie tych istot do ludzi. Znamiennym pozostaje fakt, 偶e str贸j przedstawianych w omawianym czasie anio艂贸w przypomina艂 ten, kt贸ry nosili 贸wcze艣ni chrze艣cijanie. Dopiero po pewnym czasie omawiane 鈥瀊yty duchowe鈥 uzyska艂y szaty dworskich dostojnik贸w lub liturgiczne. W ko艅cu wizerunek anio艂a zyska艂 skrzyd艂a (od V wieku), kt贸re: s膮 znakiem wolno艣ci od ci臋偶aru ziemi, wzniesienia si臋 ponad czas i przestrze艅, symbolem szybko艣ci przenoszenia si臋 z miejsca na miejsce mi臋dzy Bogiem i 艣wiatem duch贸w a 艣wiatem cz艂owieka.

Hierarchia anielska

Analizuj膮c Bibli臋 mo偶na doj艣膰 do wniosku, i偶 w艂a艣ciwie nie ma w niej dok艂adnej hierarchii anielskiej, jednak偶e istniej膮 wzmianki o pewnych funkcjach przypisanych przez Boga anio艂om. Pr贸b臋 klasyfikacji niebia艅skich istot podj膮艂 w VI wieku Pseudo-Dionizy Areopagita, dokona艂 tego w dziele Hierarchia niebia艅ska. Koncepcja jego dzieli艂a 艣wiat anielski na trzy triady. Miejsce najbli偶sze Boga zajmowa艂y istoty najbardziej uczestnicz膮ce w tajemnicach Wszechmog膮cego. Wymienione zosta艂y w tym miejscu: Serafiny, Cherubiny i Trony. Nieco dalej od Pana Zast臋p贸w umie艣ci艂 Pseudo-Dionizy: Panowania, Pot臋gi i Moce. Wspomnian膮 hierarchi臋 zamyka艂y Ksi臋stwa (Zwierzchno艣ci), Archanio艂owie i Anio艂owie. Warto wspomnie膰, i偶 podzia艂 ten zosta艂 poddany w w膮tpliwo艣膰 w XV wieku, cho膰 szczeg贸lne znaczenie zyska艂 w 艣redniowieczu. Jednym z bujniejszych wyobra偶e艅 postaci anielskich s膮 wspomniane ju偶 serafiny. G艂贸wny atrybut tych istot stanowi sze艣膰 skrzyde艂 o czerwonej, p艂omiennej barwie. W renesansie wyobra偶enie tych anio艂贸w upodobni艂o si臋 do wizji innych niebia艅skich byt贸w 鈥 cherubin贸w. W Wizji rydwanu Bo偶ego prorok Ezechiel tak opisuje te istoty:

(...) mia艂y one posta膰 cz艂owieka. Ka偶da z nich mia艂a po cztery twarze i po cztery skrzyd艂a. Nogi ich by艂y proste, stopy ich za艣 by艂y podobne do st贸p ciel臋cia (...) Mia艂y pod skrzyd艂ami r臋ce ludzkie (...).

Dalej opisuje natchniony moc膮 Bo偶膮 autor, 偶e owe istoty ze strony prawej maj膮 oblicze cz艂owieka i lwa, za艣 z lewej - wo艂u i or艂a. Skrzyd艂a ich skierowane s膮 ku g贸rze, z czego dwa przylegaj膮 wzajemnie do siebie, a dwa zakrywaj膮 im tu艂owia i r臋ce. Cherubiny pozostawa艂y zawsze w kr臋gu rozwa偶a艅 i wyobra藕ni cz艂owieka. Niekt贸re wierzenia wskazuj膮 na wiatr spod ich skrzyde艂 jako na 藕r贸d艂o trz臋sienia ziemi. Natomiast wed艂ug Andrzeja Towia艅skiego zsy艂aj膮 one o艣wiecenie i si艂y cz艂owiekowi 偶yj膮cemu wed艂ug Bo偶ych nakaz贸w. W Apokalipsie 艢w. Jana mamy do czynienia z zachwycaj膮c膮 wizj膮 niebia艅skiego zast臋pu oddanego w ca艂ej swej pe艂ni Panu Wszechmog膮cemu. Oto B贸g zasiada na tronie, wok贸艂 kt贸rego znajduj膮 si臋 dwadzie艣cia cztery trony, na kt贸rych zasiadaj膮 Starcy ubrani w bia艂e szaty, a na ich skroniach widoczne s膮 z艂ote wie艅ce. W pobli偶u tronu Wszechmog膮cego znajduj膮 si臋 cztery Zwierz臋ta z oczami umieszczonymi z przodu i z ty艂u. Pierwsze zwierz臋 przypomina lwa, drugie podobne jest do wo艂u, trzecie posiada ludzk膮 twarz, za艣 czwarte wygl膮da jak orze艂 w locie. Wszystkie maj膮 po sze艣膰 skrzyde艂 i wyr贸偶nia je du偶a liczba oczu. Wspomniane wy偶ej niebia艅skie byty wo艂aj膮 jednym ch贸rem: 鈥炁歸i臋ty, 艢wi臋ty, 艢wi臋ty, Pan B贸g wszechmog膮cy, Kt贸ry by艂 i Kt贸ry jest, i Kt贸ry przychodzi.鈥 Ilekro膰 zdo艂aj膮 wypowiedzie膰 to uznanie Wszechmog膮cemu, tylekro膰 pada dwudziestu czterech Starc贸w i oddaj膮 Bogu pok艂on rzucaj膮c swoje wie艅ce, a przy tym przyznaj膮 wielko艣膰 Stworzycielowi Wszechrzeczy. W wielu wierzeniach, tak偶e niekt贸rych lud贸w poga艅skich, mo偶emy natrafi膰 na tajemnicz膮 posta膰, w kt贸rej naturze le偶y opieka nad cz艂owiekiem. Cz臋sto przyjmuje si臋 tak偶e, i偶 贸w osobliwy duch ma cechy swojego podopiecznego. 呕aden cz艂owiek nie mo偶e dostrzec swojego opiekuna, poniewa偶 wymieniony duch znajduje si臋 zawsze w pozycji za podopiecznym. Istnieje przekonanie, 偶e tylko raz str贸偶 wychodzi podopiecznemu naprzeciw i to oznacza kres ziemskiej drogi cz艂owieka 鈥 艣mier膰. Wed艂ug wierze艅 chrze艣cija艅skich ka偶de dziecko ma swojego anio艂a, kt贸ry stoi za nim i je chroni. W艂adza i si艂a tej istoty opiera si臋 na fakcie, i偶 wpatruje si臋 ona w oblicze Boga, czyli kar臋 w razie skrzywdzenia dziecka wymierzy z艂oczy艅cy w odpowiednim momencie sam Wszechmog膮cy B贸g. Jednak jak stwierdza teolog Romano Guardini, wszyscy ludzie maj膮 swojego anio艂a str贸偶a, co wi臋cej, w Pi艣mie 艢wi臋tym mo偶na r贸wnie偶 odnale藕膰 fragment, z kt贸rego wynika, 偶e B贸g mo偶e uczyni膰 wy偶ej wspomnian膮 istot臋 opiekunem kraju.